Без тэрміну даўнасці

9 мая наша краіна адзначыла чарговую гадавіну Перамогі у Вялікай Айчыннай вайне, ужо семдзесят чацвёртую. Цяпер жывучыя ўшанавалі памяць тых, хто аддаў свае жыцці дзеля будучых пакаленняў, дзеля таго, каб тая страшная вайна была апошняй на нашай зямлі. Менавіта тыя пакаленні нашых суграмадзян вынеслі на сваіх плячах усе цяжкасці і жахі вайны – і на фронце, і ў тыле. Але ў Беларусі была і яшчэ адна катэгорыя насельніцтва, якая пацярпела ад вайны і перажыла ваенныя гады пад уладай агрэсара: тыя, хто жыў на акупаванай захопнікам тэрыторыі, прычым засталіся жыць там не па сваёй волі. Проста Чырвоная Армія Савецкага Саюза не змагла іх абараніць.

Як і ва ўсіх краінах падчас вайны гэтыя людзі паводзілі сябе па-рознаму: хтосьці пайшоў у партызаны, у падпольшчыкі, хтосьці проста выжываў і прыстасоўваўся, а хтосьці стаў дапамагаць акупантам. Пра апошніх і пойдзе размова.

Ва Угалоўным кодэксе БССР 1928 года быў артыкул 65, які прадугледжваў адказнасць за спрыянне якім бы то ні было спосабам замежнай дзяржаве, якая знаходзіцца з Саюзам ССР у стане вайны. Дадзенае злачынства адносілася да катэгорыі злачынстваў супраць дзяржавы або, як яны тады называліся, да контррэвалюцыйных.

Згодна з нормамі пастановы Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь ад 06.06.1991 «Аб парадку рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій 20-80 гадоў у Рэспубліцы Беларусь» асобы, якія здзейснілі дадзенае злачынства, рэабілітацыі не падлягаюць, але пры ўмове, што іх віна ў гэтым бясспрэчна даказана матэрыяламі адпаведных крымінальных спраў.

Людзі, якія пражывалі ў гады вайны на акупаванай тэрыторыі Беларусі, выжывалі па-рознаму. Менавіта таму многія выходзілі на працы, арганізаваныя акупацыйнымі ўладамі, вымушаны былі пад пагрозай пакарання, аж да расстрэлу, выконваць іншыя павіннасці. Але былі і іншыя, хто сам прапаноўваў свае паслугі, праяўляў ініцыятыву і стараннасць, часам нават адданасць новай уладзе.

У дачыненні да апошняй катэгорыі грамадзян БССР праваахоўнымі органамі пасля вызвалення тэрыторыі Беларусі праводзілася расследаванне і ў выпадку пацвярджэння іх добраахвотнага і

ініцыятыўнага супрацоўніцтва з акупацыйнымі ўладамі яны прыцягваліся да крымінальнай адказнасці па названым вышэй артыкуле Крымінальнага кодэкса таго часу.

Архівы органаў дзяржаўнай бяспекі нашай рэспублікі захоўваюць нямала прыкладаў такога паводзінаў грамадзян і іх наступнай адказнасці за яго. Але былі і прыклады не належнай ацэнкі дзеянняў такіх асоб, так бы мовіць, з «перагібам».

Пры разглядзе звароту жыхара горада Віцебска аб рэабілітацыі яго дзеда і бабкі ў пракуратуры Віцебскай вобласці было ўстаноўлена, што дзед заяўніка быў неабгрунтавана асуджаны ваенным трыбуналам у 1945 годзе за здраду радзіме па артыкуле 63-1 Крымінальнага кодэкса БССР 1928 года, хоць дзеянняў, пералічаных у гэтым артыкуле, ён не здзяйсняў.

У адпаведнасці з дыспазіцыяй артыкула 63-1 КК БССР 1928 года здрадай радзіме прызнаваліся дзеянні, учыненыя грамадзянамі Саюза ССР у шкоду ваеннай моцы Саюза ССР, яго дзяржаўнай незалежнасці або недатычнасці яго тэрыторыі, як то: шпіянаж, выдача ваеннай або дзяржаўнай таямніцы, пераход на бок ворага, уцёкі або пералёт за мяжу.

Віна асуджанага заключалася ў тым, што ён, працуючы дырэктарам дзіцячага дома, выяўляў дзяцей яўрэйскай нацыянальнасці, выдаваў іх нямецкім уладам, накіроўваў дзяцей на працы ў Германію, арганізоўваў прафашысцкую агітацыю ў дзіцячым доме.

Таму пракурорам Віцебскай вобласці прыгавор ваеннага трыбунала ў частцы кваліфікацыі дзеянняў дырэктара дзіцячага дома як здрады радзіме быў апратэставаны ў парадку нагляду ў прэзідыум Віцебскага абласнога суда, які з довадамі пратэсту пагадзіўся і перакваліфікаваў дзеянні асуджанага на артыкул 65 КК БССР 1928 года.

Вядома, для ўнука асуджанага, які прасіў аб поўнай рэабілітацыі свайго дзеда, гэта не тое задавальненне, якога хацелася, але ўсё ж такі цяпер яго дзед не лічыцца здраднікам радзіме, хоць і спрыяў у нейкай меры акупантам.

Але Закон павінен быць справядлівы, без тэрміну даўнасці.

Старшы памочнік пракурора вобласці
па наглядзе за выкананнем заканадаўства
аб дзяржаўнай бяспецы
В.Н.Белавус