Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці запусціў віртуальную выставу пра станаўленне Савецкай улады ў Заходняй Беларусі
Па словах вядучага архівіста і аўтара праекта Алесі Багданавай, у выставу ўвайшлі ўспаміны васьмі ўдзельнікаў падзей, а таксама пратаколы Віцебскага гаркама КПБ аб падрыхтоўцы святкавання 10-й і 11-й гадавіны ўз'яднання беларускага народа ў адзінай Беларускай савецкай дзяржаве, нумары газеты «Віцебскі рабочы» за 1947-ы, 1949-ы, 1950-ы і 1969-ы з апавяданнем аб значнасці восені 1939-га.
Але, вядома ж, асаблівую каштоўнасць і цікавасць уяўляюць успаміны ўдзельнікаў.
Стварылі гвардыю
Уладзімір Казлоўскі нарадзіўся ў 1909 годзе, у 1933 – 1936 гг. з'яўляўся палітзняволеным, сядзеў у віленскай турме Лукішкі. Пасля вызвалення працаваў па найме на рыбалоўным прадпрыемстве ў Пераброддзі (сёння Міёрскі раён), з верасня 1939-га з'яўляўся старшынёй часовага валаснога сялянскага камітэта:
«Пасля вызвалення Заходняй Беларусі Чырвонай арміяй на нашай тэрыторыі з'явіліся мясцовыя актывісты, у тым ліку і я, і вырашылі стварыць мясцовую гвардыю на базе былога польскага паліцэйскага ўчастка для аховы грамадскага парадку ў мястэчку Пераброддзе і прылеглых вёсках.
Праз некалькі дзён пасля арганізацыі гвардыі, якая ахоўвала маёмасць, кінутую некаторымі памешчыкамі, а таксама наводзіла парадак у сёлах і ўдзельнічала ў ахове актывістаў, у мястэчка Пераброддзе прыехалі памежнікі – савецкія салдаты. Наш народ сустракаў іх з вялікай радасцю, усе людзі з навакольных вёсак сабраліся на сустрэчу, неслі транспаранты, чырвоныя сцягі, спявалі рускія песні. Тады камандзір Чырвонай арміі прапанаваў нам выбраць часовы валасны сялянскі камітэт, і тут жа пры ўсім народзе было выбрана 7 членаў. Быў выкананы «Інтэрнацыянал» царкоўным хорам Пераброддзя, вайскоўцы адсалютавалі і з'ехалі, а наш камітэт пачаў размяркоўваць тэрыторыю воласці паміж членамі для правядзення ўліку і прапагандысцкай работы сярод насельніцтва.
Потым на сваім валасным пасяджэнні ўсе члены камітэта расказалі, што трэба было рабіць у першую чаргу. Бо быў канец верасня, трэба было вучыць дзяцей у школах, а ж не было ні рускіх, ні беларускіх падручнікаў, але мы вырашылі, каб усе школы працавалі на польскіх падручніках. Стаяла вострае пытанне з пасевам азімых культур, бо некаторыя памешчыкі з'ехалі, іх землі засталіся, было прынята рашэнне ўсё іх маёмасць узяць на ўлік. Па ўсіх вёсках правялі сходы, выбралі ўпаўнаважаных ад Савецкай улады, якія аказвалі дапамогу членам камітэта ў правядзенні ўліку ўсёй кінутай маёмасці, а таксама і тых памешчыкаў, якія яшчэ пакуль жылі ў сваіх маёнтках.
Потым на пасяджэнні валаснога камітэта ўзгаднілі ўсе надзённыя пытанні – іх набралася галоўных – 12 – гэта і школьнае пытанне, і пасеў азімых, і што і як паступіць з памешчыцкай зямлёй, жывёлай, і падрыхтоўка да зімы, і размеркаванне лесу, пытанне аб падаткаабкладанні і шмат іншых пытанняў, якія вынесла само жыццё. І з гэтымі пытаннямі я як старшыня часовага валаснога сялянскага камітэта паехаў у павятовы выканкам у Браслаў, дзе ўсё выклаў. Тады на нарадзе нам сказалі памешчыцкую зямлю разабраць тым, хто мае патрэбу, а таксама безлошадных разабраць коней, у каго з беднякоў не было кароў, вылучыць жывёлу. Уся гэтая праца ў нашай воласці прайшла арганізавана дзякуючы таму, што загадзя да гэтага была праведзена вялікая праца па выманні агнястрэльнай зброі ў асаднікаў, памешчыкаў і інш. асоб і створана савецкая гвардыя. Вядома, не ўсе былі задаволены Савецкай уладай, былі і такія, якія арганізавалі напад і на членаў камітэта. Нават сярод членаў камітэта быў Шыманскі В. П., які пісаў правакацыйныя даносы на мяне і іншых сумленных актывістаў, якія працавалі, не шкадуючы сябе і нічога не баячыся.
Потым паслалі да нас камісараў, якія вялі выключна прапагандысцкую працу сярод насельніцтва, не ўмешваючыся ў нашы гаспадарчыя пытанні».
Цікавасць да сходаў
Іван Васілевіч (1915 г. н.), з кастрычніка 1939-га па сакавік 1940-га – сакратар Браслаўскага райкама ЛКСМБ:
«З работнікамі камсамола, накіраванымі на працу ў Заходнія раёны, правёў нараду першы сакратар ЦК КПБ П. К. Панамарэнка.
…Усё насельніцтва, не толькі моладзь, праяўляла вялікую цікавасць і актыўнасць да сходаў і гутарак, на якіх задавалася мноства розных пытанняў аб савецкім дзяржаўным ладзе. Аб Канстытуцыі, аб калгасах, аб народнай адукацыі, аб медыцынскім абслугоўванні насельніцтва, аб стаўленні да рэлігіі і царквы і многія іншыя бытавыя і палітычныя тэмы. Усім нам было цікава і захапляльна працаваць з людзьмі. Часам сходы-гутаркі працягваліся некалькі гадзін».
«Добры дзень, таварышы!»
Васіль Асененка (1916 г. н.), ураджэнец в. Ліпнікі, у будучыні Герой Сацыялістычнай Працы:
«1 верасня 1939 года, калі пачалася польска-нямецкая вайна, з першага дня праходзіла мабілізацыя ў польскую армію. Але мяне і маіх сяброў Брадовіча Яўгена, Шурпіка Іосіфа і інш. як ненадзейных у армію не прызвалі. 3 верасня мы з Яўгенам сустрэліся і дамовіліся хавацца, бо калі ў армію не прызвалі, то абавязкова арыштуюць і ўчыняць расправу. Так і здарылася: 4 верасня да нас нагрянулі жандары, але паколькі мяне дома не знайшлі, пакінулі запіску, каб я 5 верасня з'явіўся ў Паставы ў жандармерыю. Але мы з Брадовічам сышлі на хутар за 18 кіламетраў да яго сваякоў і там у лесе хаваліся і слухалі самаробнае радыё.
17 верасня мы пачулі перадачу з Савецкага Саюза, што Чырвоная армія перайшла польскую мяжу і падала брацкую руку заходнім беларусам. Мы з вялікай радасцю беглі дадому, каб расказаць таварышам, што нам ідзе вызваленне. У родную вёску я прыбыў да вечара, калі толькі з вёскі выехалі паліцэйскія, якія патрабавалі, каб сяляне адвезлі хлеб для польскай арміі. Хлеб ужо быў угрузаны на павозкі. Я расказаў аб тым, што Чырвоная армія ідзе нас вызваляць, і прапанаваў павярнуць павозкі дадому, усе з радасцю пагадзіліся.
Наша вёска ад Паставаў знаходзіцца ў трох кіламетрах, і мы ўвечары пайшлі ў Паставы. Сабраўся народ з усіх бліжэйшых вёсак. Жандармы і паліцэйскія беглі ў напрамку Вільнюса. Мы ўстанавілі ахову на электрастанцыі, пошце, мосце, складах і пачалі ў канцы вуліцы будаваць арку для сустрэчы Чырвонай арміі.
18 верасня 1939 года раніцай у горад увайшлі танкі. Першы танк спыніўся перад аркай, адкрыўся люк, паказаўся лейтэнант і сказаў: «Добры дзень, таварышы!» Мы ад гэтых слоў, ад радасці расплакаліся, як дзеці, кінуліся на танк, сталі абдымаць, цалаваць лейтэнанта і частаваць усім, што ў каго было».
Радасная навіна
Генадзьic Дзямешка (1918 г. н.), ураджэнец в. Траскуны (цяпер Мёрскі раён):
«…Але сапраўдная радасць прыйшла раніцай 17 верасня, калі мы з бацькам убачылі ля нашай хаты асадніка Валянскага. Ён убачыў нас і, зняўшы шапку, нязвыкла ветліва прывітаўся: «Добры дзень! Прыйшлі бальшавікі». Ад такой навіны я не мог уседзець дома. Папрасіў ровар у брата і паехаў да Пятра ў Масцішча. А ўжо разам з ім рушылі па дарозе Міёры – Дзісна. І тут убачылі кавалерыстаў з чырвонымі зоркамі на шапках – нашых вызваліцеляў.
На наступны дзень мы з Пятром збіралі зброю ў былых польскіх службоўцаў – асаднікаў, каб здаць яе новай уладзе.
Пры новай уладзе Пётр стаў настаўнікам у школе, я быў выбраны сакратаром Ліпацінскага сельскага Савета. Хутка я атрымаў камсамольскі білет, з якім увосень 1940 года пайшоў служыць у Чырвоную армію».
Як паведаміў загадчык аддзела выкарыстання і публікацыі дакументаў Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці Уладзімір Коханка, новая віртуальная выстава будзе выкладзена на сайце «Архівы Беларусі». Разам з фільмам «Уз'яднанне», створаным на аснове хронікі Беларускім дзяржаўным архівам кінафотафонадакументаў, таксама будзе выкарыстоўвацца падчас лекцый, урокаў памяці, сустрэч з грамадскасцю. Дарэчы, за першае паўгоддзе з установамі адукацыі праведзена звыш 40 мерапрыемстваў, якія большай часткай былі звязаны з 80-годдзем Перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне.