Аб наглядзе пракурора ў грамадзянскім судаводстве

У сувязі з узрослай роляй пракуратуры ва ўмацаванні законнасці і абароне грамадзянскіх правоў Генеральным пракурорам СССР 1 чэрвеня 1950 г. быў выдадзены загад №106 «Аб рабоце органаў пракуратуры па грамадзянска-судовым наглядзе». У загадзе адзначалася сур'ёзнае палітычнае значэнне пракурорскага нагляду па грамадзянскіх справах. Правільнае вырашэнне судамі грамадзянскіх спраў, у якіх закранаюцца правы і жыццёвыя інтарэсы грамадзян, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый, напрамую ўплывае на ўмацаванне законнасці і правапарадку, выхаванне грамадзян у духу няўхільнага выканання законаў. Суды ў сваёй дзейнасці па разглядзе канкрэтных спраў павінны найстрожэй выконваць прынцыпы правасуддзя, роўнасць грамадзян перад законам, іншыя гарантыі, якія забяспечваюць абарону інтарэсаў дзяржавы і грамадзян.

Актуальнасць пракурорскага нагляду па грамадзянскіх справах не зменшылася з цягам часу.

Артыкулам 125 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь на пракуратуру ўскладзены нагляд за адпаведнасцю закону судовых рашэнняў па грамадзянскіх справах.

Ажыццяўляючы сваю дзейнасць у гэтым напрамку, пракуроры выкарыстоўваюць прадастаўленыя ім правы на абскарджанне незаконных і неабгрунтаваных рашэнняў і вызначэнняў судоў, на зварот у суд з заявамі аб узбуджэнні грамадзянскіх спраў у інтарэсах дзяржавы, прадпрыемстваў і арганізацый, у абарону ахоўных законам працоўных, жыллёвых інтарэсаў грамадзян.

Пракуроры прымаюць удзел у разглядзе спраў аб аднаўленні на працы, аб высяленні без прадастаўлення іншага жылога памяшкання, аб пазбаўленні бацькоўскіх правоў, аб усынаўленні дзіцяці, аб вызваленні маёмасці ад арышту, накладзенага на выкананне пастаноў у інтарэсах дзяржавы, па справах, звязаных з абмежаваннем працаздольнасці грамадзян, па скаргах на дзеянні выбарчых камісій і інш. Пракурор, у адрозненне ад бакоў, выступае ў грамадзянскім працэсе не ў абарону сваіх маёмасных ці асабістых інтарэсаў і правоў, а з мэтай ажыццяўлення нагляду за дакладным і няўхільным выкананнем законнасці ў сферы грамадзянска-прававых адносін, забяспечваючы тым самым абарону і ахову законных інтарэсаў дзяржавы, юрыдычных асоб і грамадзян.

У 2017 годзе з удзелам пракурораў разгледжана 3547 грамадзянскіх спраў, што склала 18,7% ад агульнай колькасці разгледжаных судамі спраў.

У адпаведнасці з патрабаваннямі Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь пракуроры ў абавязковым парадку правяраюць законнасць судовых пастановаў, вынесеных па справах, па якіх прымалі ўдзел; якія закранаюць інтарэсы Рэспублікі Беларусь, яе адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, дзяржаўных юрыдычных асоб; якія закранаюць працоўныя і жыллёвыя правы грамадзян, правы грамадзян, якія не могуць самастойна абараніць свае правы; па скаргах на дзеянні (бяздзейнасць) дзяржаўных органаў і іншых юрыдычных асоб, арганізацый, якія не з'яўляюцца юрыдычнымі асобамі, і службовых асоб, якія ўшчамляюць правы грамадзян; па скаргах (пратэстах) на пастановы, дзеянні (бяздзейнасць) судовага выканаўцы, кіраўніка органа прымусовага выканання.

Якасць грамадзянскага судаводства ў значнай ступені залежыць ад стану пракурорскага нагляду. Увядзенне апеляцыі ў грамадзянскім працэсе патрабуе ад пракурораў высокага ўзроўню прафесійнай падрыхтоўкі. У мэтах павышэння эфектыўнасці пракурорскага нагляду за законнасцю судовых пастановаў у пракуратуры вобласці праводзіцца сістэматычная работа па вывучэнні дзеючага заканадаўства, судовай практыкі па грамадзянскіх справах, аказваецца практычная і метадычная дапамога на месцах, арганізуюцца семінары з удзелам вопытных суддзяў, праводзіцца вытворчая практыка.

Органамі пракуратуры значная ўвага надаецца пытанням пакрыцця шкоды, прычыненай дзяржаве, юрыдычным асобам, грамадзянам. У 2017 годзе пракурорамі ў суды накіравана 2124 заявы аб узбуджэнні грамадзянскіх спраў, з іх 533 заявы ў інтарэсах грамадзян, 274 заявы ў інтарэсах дзяржавы, 1202 заявы ў інтарэсах суб'ектаў гаспадарання дзяржаўнай формы ўласнасці.

         Пракурорамі ў абавязковым парадку прад'яўляюцца іскі да службовых асоб, вінаватых у незаконным звальненні работнікаў, аб спагнанні сум, выплачаных за час вымушанага прагулу. Напрыклад, у 2017 годзе было

заяўлена 7 такіх іскаў на агульную суму 16769 рублёў. Аб пакрыцці шкоды, звязанай з парушэннямі прыродаахоўнага заканадаўства, было заяўлена 45 іскаў на агульную суму 58688 рублёў. Цалкам апраўдана пракурорамі заяўляліся заявы аб абмежаванні ў дзеяздольнасці грамадзян, злоўжываюць спіртнымі напоямі і ставяць сям'ю ў цяжкае матэрыяльнае становішча; іскі ў інтарэсах дзяржавы аб пакрыцці сродкаў, затрачаных на лячэнне пацярпелых ва ўстановах аховы здароўя, у сувязі з наўмысным прычыненнем шкоды здароўю вінаватымі дзеяннямі іншых грамадзян; аб прызнанні несапраўднымі здзелак, здзейсненых асобамі, не здольнымі разумець значэнне сваіх дзеянняў, у інтарэсах трэціх асоб, а таксама здзелак па адчужэнні маёмасці з мэтай утойвання яго ад арышту па выканаўчых дакументах.

          Падобныя справы уяўляюць асаблівую складанасць пры разглядзе ў судах і, натуральна, выклікаюць неадназначную ацэнку юрыдычна зацікаўленых у зыходзе справы асоб. Аднак, менавіта па такіх справах можна меркаваць аб эфектыўнасці працы пракуратуры, прызванай забяспечыць законнасць, сацыяльную справядлівасць і абараніць інтарэсы дзяржавы і грамадзян, якія ў сілу ўзросту і стану здароўя не могуць самастойна ажыццявіць сваю абарону.

Начальнік аддзела па наглядзе за
адпаведнасцю закону судовых
пастановаў па грамадзянскіх справах
пракуратуры вобласці Ірына Ціткова