Арганізацыя нагляду за адпаведнасцю закону судовых пастановаў па грамадзянскіх справах ва ўмовах апеляцыі

Згодна з ч.2 арт.125 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь пракуратура ажыццяўляе нагляд за адпаведнасцю закону судовых рашэнняў па грамадзянскіх справах.

У адпаведнасці з арт. 23 Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь (далей – ГПК) нагляд за законнасцю і абгрунтаванасцю судовых пастановаў па грамадзянскіх справах, а таксама за выкананнем заканадаўства пры іх выкананні ажыццяўляецца Генеральным пракурорам і падпарадкаванымі яму пракурорамі.

Пракурор абавязаны на ўсіх стадыях грамадзянскага судаводства своечасова прымаць прадугледжаныя законам меры да ўстаранення любых парушэнняў закона, ад каго б гэтыя парушэнні ні зыходзілі.

Свае паўнамоцтвы ў грамадзянскім судаводстве пракурор ажыццяўляе незалежна ад якіх-небудзь органаў і службовых асоб, кіруючыся толькі заканадаўчымі актамі і падпарадкоўваючыся ўказанням Генеральнага пракурора.

  Варта адзначыць, што пракурор займае асаблівае месца ў грамадзянскім працэсе. Предметам нагляду з'яўляюцца законнасць і абгрунтаванасць судовых рашэнняў па грамадзянскіх справах, а таксама выкананне заканадаўства пры іх выкананні. Пракурор абавязаны абараняць не інтарэсы канкрэтных асоб або ведамстваў, а закон, тым самым спрыяць дасягненню сацыяльнай справядлівасці.

Аўтары расійскага Статута грамадзянскага судаводства лічылі, што «спаборніцкі працэс не ўяўляе дастатковага забеспячэння ў дасягненні ісціны, калі б пры судзе не было акрамя суддзяў прадстаўнікоў дакладнага розуму, якія дзейнічаюць па ўзаконьваннях, і абаронцы ў імя закона тых асоб, юрыдычных і фізічных, якія па прыродным парадку рэчаў не могуць, па становішчы сваім, прымаць удзел у справе». (Каменков В.С. Пракурор у грамадзянскім і гаспадарчым працэсе – адна з гарантый абароны правоў і законных інтарэсаў)

У сувязі з гэтым мяркую, што працэсуальнае становішча пракурора, як незалежнага яго ўдзельніка, які валодае высокімі прафесійнымі навыкамі, прававой культурай,  спрыяе забеспячэнню выканання заканадаўства ў ходзе разгляду справы, ніяк не парушае прынцыпы дыспазітыўнасці і спаборнасці.

Згодна з ч.2 арт.81 ГПК

пракурор мае права ўступіць у справу на любой яе стадыі, калі гэтага патрабуюць інтарэсы дзяржавы, а таксама з мэтай абароны правоў і ахоўных законам інтарэсаў грамадзян.

Абавязак правяраць законнасць судовых пастановаў па грамадзянскіх справах замацаваны ў загарадзе Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь ад 27 сакавіка 2009 №27 «Аб арганізацыі нагляду за адпаведнасцю закону судовых пастановаў па грамадзянскіх справах».

Згодна з падп.1.5.1 загаду ў абавязковым парадку пракуроры павінны правяраць законнасць судовых пастановаў, вынесеных па справах: па якіх удзел пракурора з'яўляецца абавязковым; якія закранаюць інтарэсы Рэспублікі Беларусь, яе адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, дзяржаўных юрыдычных асоб; якія закранаюць працоўныя правы грамадзян, правы грамадзян, якія не могуць самастойна іх абараніць, па справах па жыллёвых спрэчках аб пазбаўленні грамадзян права карыстання жылым памяшканнем; па скаргах на дзеянні (бяздзейнасць) дзяржаўных органаў і іншых юрыдычных асоб, арганізацый, якія не з'яўляюцца юрыдычнымі асобамі, і службовых моц, якія ўціскаюць правы грамадзян; па скаргах (пратэстах) на пастановы, дзеянні (бяздзейнасць) судовага выканаўцы, кіраўніка органа прымусовага выканання.

Апеляцыйная сістэма праверкі законнасці судовых рашэнняў па грамадзянскіх справах адрозніваецца ад касацыйнай накіраванасцю на канчатковае вырашэнне кожнай справы непасрэдна у судзе апеляцыйнай інстанцыі. Законам пашыраны паўнамоцтвы суда другой інстанцыі па непасрэдным даследаванні доказаў. У сувязі з гэтым змяніліся патрабаванні, якія прад'яўляюцца да зместу апеляцыйных скаргаў і пратэстаў.

Так, у скарзе і пратэсце павінна быць сфармулявана просьба ў частцы таго, ці абскарджаецца рашэнне цалкам ці ў частцы, якія змены патрабуецца ў яго ўнесці. Павінна быць указана, якія доказы суд не праверыў і чаму яны не былі суду прадстаўлены.

Прадмет і межы разгляду справы ў судзе апеляцыйнай інстанцыі вызначаюцца іскавымі патрабаваннямі, заяўленымі ў судзе першай інстанцыі, а таксама довадамі, прыведзенымі ў скарзе і пратэсце.Законнасць і абгрунтаванасць судовага рашэння правяраюцца толькі ў абскарджанай, запярэчанай частцы. Артыкул 418 ГПК дазваляе суду апеляцыйнай інстанцыі выйсці за межы довадаў скаргі і пратэсту, праверыць законнасць рашэння ў цэлым, пры гэтым суд апеляцыйнай інстанцыі павінен матываваць гэты вывад у вызначэнні.

У сувязі з пашырэннем паўнамоцтваў апеляцыйнай інстанцыі паставіць пытанне аб адмене рашэння з накіраваннем справы на новы разгляд з прычыны непаўнаты даследавання абставін справы нельга.

На новы разгляд справа можа быць накіравана толькі ў выпадку, калі судом дапушчана істотнае парушэнне норм працэсуальнага права, якое не можа быць устранена ў парадку апеляцыйнага вядзення альбо перашкаджае суду апеляцыйнай інстанцыі ў даследаванні новых доказаў або ўсталяванні фактаў, якія не з'яўляліся прадметам даследавання суда першай інстанцыі. Істотныя парушэнні норм працэсуальнага права выкладзены ў ч. 4 арт. 424 ГПК.

Тэрмін апеляцыйнага запярэчання складае 15 дзён і вылічваецца з дня вынясення рашэння або ўручэння асобе, якая мае права на апеляцыйнае абскарджанне (запярэчанне), па яе патрабаванні рашэння з матывіровачнай часткай. У адпаведнасці са арт. 305 ГПК пракурор, які не ўдзельнічаў у разглядзе справы, запытаць матывіровачную частку рашэння не мае права. Для яго матывіровачная частка можа быць выраблена ў выпадку падачы пратэсту.

Зразумела, што напісаць досыць аргументаваны апеляцыйны пратэст па справе, па якой пракурор не прымаў удзел, складана. Акрамя таго, у адрозненне ад нормаў КПК, якія рэгулююць апеляцыйнае вядзенне, згодна з арт. 409 ГПК дапаўненні, змены апеляцыйнага пратэсту могуць быць пададзены ў межах 15-дзённага тэрміну апеляцыйнага запярэчання, што таксама ўскладняе працу пракурора па падрыхтоўцы пратэсту.

У сувязі з гэтым ад юрыдычна зацікаўленых у зыходзе справы асоб, у тым ліку ад пракурораў патрабуецца досыць высокі ўзровень ведаў як матэрыяльнага, так і працэсуальнага заканадаўства, судовай практыкі. На міжнародным семінары па пытаннях апеляцыі ў грамадзянскім працэсепрафесар кафедры грамадзянскага працэсу і працоўнага права Калядко Іван Мікалаевіч справядліва адзначыў, што ў перспектыве заканадаўцу неабходна вызначыць катэгорыі грамадзянскіх спраў, якія павінны разглядацца з абавязковым удзелам адвакатаў, у тым ліку ў апеляцыі.

Не магу сказаць, што да такіх змяненняў гатовыя нашы грамадзяне, асабліва сацыяльна не абароненая частка насельніцтва. Далёка не ўсе могуць сабе дазволіць аплаціць паслугі адваката, панесці судовыя выдаткі. У сувязі з гэтым мяркую, што менавіта пракурорам трэба будзе адыграць асаблівую ролю ў абароне парушаных або аспрэчваных правоў, свабод і законных інтарэсаў грамадзян, гарантаваных Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь.

Начальнік аддзела па наглядзе
за адпаведнасцю закону судовых пастановаў
па грамадзянскіх справах пракуратуры Віцебскай вобласці
Ціткова І.Н.