Асаблівасці крымінальнай адказнасці непаўналетніх
Дзяржава, якая не надае ўвагі
маральнаму і фізічнаму здароўю падрастаючага пакалення, не мае
перспектыў. Клопат дзяржавы аб ім быў і застаецца найважнейшай часткай
дзяржаўнай палітыкі ўсіх органаў улады.
У раздзеле 5 «Асаблівасці крымінальнай адказнасці асоб, якія здзейснілі
злачынствы ва ўзросце да васемнаццаці гадоў» новага Крымінальнага кодэкса атрымалі
самастойнае прававое рэгуляванне пытанні, звязаныя з крымінальнай
адказнасцю непаўналетніх. Закрэпленыя ў Крымінальным кодэксе 1960 года
некаторыя разрозненыя палажэнні, якія тычацца крымінальнай адказнасці
непаўналетніх, не адпавядалі патрабаванням забеспячэння адзінай
крымінальна-прававой палітыкі, якая ажыццяўляецца ў дачыненні да непаўналетніх
згодна з Канвенцыяй Арганізацыі Аб'яднаных Нацый «Аб правах дзіцяці»,
ратыфікаванай Рэспублікай Беларусь 28 ліпеня 1990 г., і Законам Рэспублікі
Беларусь «Аб правах дзіцяці» ад 19 лістапада 1993 г.
Акрамя таго, неабходна было замацаваць асаблівасці адказнасці названых
асоб, што вынікае з палажэння Мінімальных стандартных правілаў, якія тычацца
правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх (Пекінскіх правілаў,
зацверджаных рэзалюцыяй Генеральнай Асамблеі ААН ад 29 лістапада 1985 г.),
згодна з якім непаўналетні ў рамках існуючай прававой сістэмы
можа быць прыцягнуты да адказнасці ў такой форме, якая адрозніваецца ад
формы адказнасці, прыдатнай для дарослага.
Раздзел 5, які складаецца з глаў 15 і 16, сканцэнтраваў нормы, якія рэгламентуюць
асаблівасці адказнасці непаўналетніх, уключаючы пакаранне, яго
прызначэнне, а таксама вызваленне іх ад крымінальнай адказнасці і пакарання.
Так, да крымінальнай адказнасці прыцягваецца асоба, якая дасягнула на момант здзяйснення
злачынства шаснаццацігадовага ўзросту, за выключэннем выпадкаў,
прадугледжаных КК Рэспублікі Беларусь.
Грамадскія работы прызначаюцца асуджанаму, які дасягнуў 16-гадовага ўзростуда дня вынясення прыгавору, на тэрмін ад 30 да 180 гадзін і заключаюцца ў
выкананні ў вольны ад вучобы або асноўнай працы час работ, пасільных для
такой асобы. Працягласць выканання дадзенага віду пакарання для
непаўналетніх не можа перавышаць 3-х гадзін у дзень і 3-х дзён у тыдзень.
Пакаранне ў выглядзе грамадскіх работ выконваюць крымінальна-выканаўчыя інспекцыі
па месцы жыхарства асуджаных на аб'ектах, якія вызначаюцца мясцовымі
выканаўчымі і распарадчымі органамі па ўзгадненні з
крымінальна-выканаўчымі інспекцыямі (далей – КВІ). Гэтая катэгорыя асуджаных
прыцягваецца да адбыцця пакарання не пазней за 15 дзён з дня паступлення ў КВІ
адпаведнага распараджэння суда з копіяй прыгавору (вызначэння,
пастановы).
За парушэнне асуджаным парадку і ўмоў адбыцця пакарання ў выглядзе
грамадскіх работ КВІ афіцыйна папярэджвае іх аб адказнасці ў адпаведнасці
з заканадаўствам РБ. У выпадку злосных ухіленняў ад адбыцця пакарання
асуджаныя прыцягваюцца да крымінальнай адказнасці. Злосна ўхіляючыміся ад
адбыцця пакарання ў выглядзе грамадскіх работ прызнаецца асуджаны:
- не выйшаўшы на грамадскія работы без уважлівых прычын больш за 2-х разоў
пасля папярэджання на працягу адбыцця дадзенага пакарання;
- які здзейсніў больш за 2-х разоў пасля папярэджання на працягу адбыцця дадзенага
пакарання іншыя парушэнні працоўнай дысцыпліны падчас выканання грамадскіх
работ;
- які ўцёк з мэтай ухілення ад адбыцця пакарання.
Асуджаны да штрафу абавязаны выплаціць штраф на працягу 30 дзён з дня ўступлення
прыгавору суда ў законную сілу.
У выпадку, калі асуджаны не мае магчымасці адначасова выплаціць штраф,
суд па хадайніцтве асуджанага і заключэння судовага выканаўцы можа
адтэрмінаваць або растэрмінаваць выплату штрафу.
У выпадку нявыплаты асуджаным штрафу спагнанне ажыццяўляецца судовым
выканаўцам прымусова, у тым ліку і шляхам звароту спагнання на маёмасць
асуджанага. Спагнанне штрафу не можа быць звернута на маёмасць,указана ў Пераліку маёмасці, які не падлягае канфіскацыі па прыгаворы суда.
Пры нясплаце асуджаным штрафу і немагчымасці яго прымусовага спагнання ў сувязі з адсутнасцю ў асуджанага неабходных сродкаў і маёмасці судовы выканаўца ўносіць у суд прадстаўленне аб замене штрафу грамадскімі работамі ў адпаведнасці з часткай 3 арт.50 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь. У выпадку замены штрафу грамадскімі работамі яны выконваюцца ў парадку, прадугледжаным сапраўдным Кодэксам.
Пры нясплаце асуджаным штрафу ва ўстаноўлены тэрмін без уважлівых прычын і ўхіленні ад яго выплаты пры наяўнасці рэальнай магчымасці выканання дадзенага пакарання судовы выканаўца афіцыйна папярэджвае асуджанага аб недапушчальнасці такой паводзіны, аб чым робіцца адзнака ў выканаўчых дакументах.
У выпадку, калі асуджаны пасля афіцыйнага папярэджання працягвае ўхіляцца ад выплаты штрафу пры магчымасці яго выплаціць, судовы выканаўца накіроўвае ў суд прадстаўленне аб прыцягненні асуджанага да крымінальнай адказнасці.
Пазбаўленне права займацца пэўнай дзейнасцю прызначаецца асобе, якая дасягнула 16-гадовага ўзросту на дзень вынясення прыгавору, на тэрмін ад 1 года да 3-х гадоў.
Службовыя асобы, якія не выконваюць прыгавор суда, які ўступіў у законную сілу, аб пазбаўленні права займаць пэўныя пасады або займацца пэўнай дзейнасцю, а таксама асуджаныя, якія ўхіляюцца ад выканання прыгавору, нясуць адказнасць у парадку, устаноўленым заканадаўствам Рэспублікі Беларусь.
Папраўчыя работы прызначаюцца асобе, якая дасягнула 16-гадовага ўзросту на дзень вынясення прыгавору, на тэрмін ад 2-х месяцаў да 1 года.
З заробку асуджанага да папраўчых работ адбываецца ўтрыманне ў даход дзяржавы ў памеры, устаноўленым прыгаворам суда, у межах ад 5-і да 15-і працэнтаў.
УІР вядуць улік асуджаных, тлумачаць парадак і ўмовы адбыцця пакарання, кантралююць выкананне ўмоў адбыцця пакарання асуджанымі і выкананне прадпісанняў прыгавору адміністрацыяй арганізацый, у якіх працуюць асуджаныя, кантралююць правільнасць і своечасовасць устрыманняў з заработнай платыплаты асуджаных і пералічэнне ўтрыманых сум у адпаведны бюджэт,
праводзяць з асуджанымі выхаваўчую работу, кантралююць паводзіны
асуджаных, пры неабходнасці накіроўваюць іх у органы дзяржаўнай службы
занятасці для працаўладкавання і г.д.
Кантроль за паводзінамі такіх асуджаных, якія не дасягнулі 18-і гадовага ўзросту,
ажыццяўляецца таксама інспекцыяй па справах непаўналетніх.
Парушэннем парадку і ўмоў адбыцця асуджаным выпраўленчых работ
з'яўляюцца:
- непаступленне без уважлівых прычын на працу на працягу 15 дзён з дня
звальнення з ранейшага месца працы альбо ухіленне ад пастаноўкі на ўлік у
органах дзяржаўнай службы занятасці на працягу 15 дзён, а таксама адмова ад
прапанаванай яму працы без уважлівых прычын;
- неяўка ва УІІ без уважлівых прычын;
- здзяйсненне прагулу або з'яўленне на працы ў стане алкагольнага
ап'янення, наркатычнага або таксічнага ўзбуджэння;
За парушэнне асуджаным парадку і ўмоў адбыцця пакарання УІІ можа
прымяніць да яго наступныя меры спагнання:
- вымову;
- устанаўленне на тэрмін да 3-х месяцаў абавязковай яўкі на рэгістрацыю ва УІІ не
менш 2-х разоў у месяц;
- адначасова з накладаннем спагнання УІІ выносіць асуджанаму афіцыйнае
папярэджанне аб крымінальнай адказнасці за злоснае ухіленне ад адбыцця
пакарання ў выглядзе выпраўленчых работ;
- злосна ухіляючымся ад адбыцця пакарання ў выглядзе выпраўленчых работ
прызнаецца асуджаны, які працягвае парушаць парадак і ўмовы адбыцця
пакарання пасля аб'яўлення яму афіцыйнага папярэджання, а таксама асуджаны,
які ўцёк з месца жыхарства з мэтай ухілення ад адбыцця пакарання;
- які ўцёк з месца жыхарства асуджаны, месцазнаходжанне якога
невядома, аб'яўляецца ў вышук і можа быць затрыманы з санкцыі пракурора на
тэрмін да 30 сутак.
Арышт прызначаецца асобе мужчынскага полу, якая дасягнула 16-і гадовага ўзросту да дня
вынясення прыгавору, і ўстанаўліваецца на тэрмін ад 15 сутак да 3-х месяцаў.
Асуджаныя да арышту адбываюць пакаранне па месцы асуджэння ў арыштных дамах,размешчаных у раёне, найбольш набліжаным да іх пастаяннага месца жыхарства.
Непаўналетнім, асуджаным да арышту, прадастаўляецца кароткатэрміновае спатканне
1 раз у месяц працягласцю да 4-х гадзін з блізкімі сваякамі асобамі,
якія замяняюць бацькоў.
Асуджаныя да арышту карыстаюцца правам штодзённай прагулкі працягласцю не
менш 1 гадзіны, а непаўналетнія асуджаныя – не менш 1,5 гадзін.
Асобе, якая ўпершыню здзейсніла ва ўзросце да 18-і гадоў злачынства, якое не
уяўляе вялікай грамадскай небяспекі ( наўмысныя злачынствы і
злачынствы, здзейсненыя па неасцярожнасці за якія законам прадугледжана
пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін не вышэй 2-х гадоў або іншае больш мяккае
пакаранне) пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі наогул не прызначаецца. Законам
устаноўлена, што за здзяйсненне асобай ва ўзросце да 18-і гадоў менш цяжкага і
цяжкага злачынства прызначаны тэрмін пазбаўлення волі не можа перавышаць
адпаведна 3 і 7 гадоў, а за асабліва цяжкае – 10 гадоў.
Калі ў працэсе судовага разгляду будзе ўстаноўлена, што выпраўленне
непаўналетняга, які здзейсніў злачынства, якое не ўяўляе вялікай
грамадскай небяспекі, або які ўпершыню здзейсніў менш цяжкае злачынства,
магчыма без прымянення крымінальнага пакарання, суд можа пастанавіць
абвінаваўчы прыгавор і прызначыць такой асобе замест пакарання прымусовыя
меры выхаваўчага характару.
У адпаведнасці з часткай першай сапраўднага артыкула суд можа прызначыць наступныя
прымусовыя меры выхаваўчага характару:
Засцярога, гэта значыць растлумачэнне непаўналетняму наступстваў паўторнага
здзяйснення злачынстваў.
Ускладанне абавязку публічна або ў іншай форме, вызначанай судом, прынесці
выбачэнні пацярпеламу.
Ускладанне на непаўналетняга, які дасягнуў 16 – гадовага ўзросту да дня
пастановы прыгавору, абавязку пакрыць сваімі сродкамі або ліквідаваць
сваёй працай прычыненую шкоду пры ўмове, што непаўналетні мае
самастойны зародак і памер шкоды не перавышае яго сярэднямесячны
зародак (даход). У іншым выпадку пакрыццё шкоды вырабляецца ў парадкуграмадзянскага судаводства
Абмежаванне вольнага часу, якое складаецца ў накладанні на непаўналетняга на
працягу ўстаноўленага судом тэрміну (ад 1 да 6 месяцаў) абавязку выканання
пэўнага парадку выкарыстання вольнага ад вучобы, працы часу,
звязаным з выкананнем устаноўленых судом пэўных забаронаў.
Змяшчэнне непаўналетняга на тэрмін да двух гадоў, але не больш чым да
дасягнення ім 18-гадовага ўзросту ў спецыяльную вучэбна-выхаваўчую або
лячэбна-выхаваўчую ўстанову.
Асоба, якая ўпершыню здзейсніла ва ўзросце да 18 гадоў злачынства, якое не
уяўляе вялікай грамадскай небяспекі, можа быць вызвалена судом ад крымінальнай
адказнасці з перадачай яго пад нагляд бацькоў або асоб, іх
замяняючых, па іх просьбе, калі па характары здзейсненага злачынства, дадзеных
аб асобе і іншых абставінах справы выпраўленне непаўналетняга магчыма
без прыцягнення яго да крымінальнай адказнасці.
Перадача непаўналетняга, які здзейсніў злачынства, пад нагляд
бацькоў або асоб, іх замяняючых, дапускаецца пры ўмове ўнясення імі закладу.
Да асобы, асуджанай да пазбаўлення права займацца пэўнай дзейнасцю,
папраўчых работ, арышту або пазбаўлення волі за злачынства, здзейсненае
ва ўзросце да 18 гадоў, можа быць прыменена ўмоўна-датэрміновае вызваленне ад
пакарання, але толькі пры яго прыкладных паводзінах і добрасумленным стаўленні да
працы, вучобе, якія даказваюць выпраўленне.
У выпадку здзяйснення асобай, да якой было прыменена ўмоўна-датэрміновае
вызваленне, на працягу тэрміну не адбытай часткі пакарання наўмыснага
злачынства, а роўна злачынства па неасцярожнасці, за якое яно асуджаецца
да пазбаўлення волі, суд прызначае яму пакаранне па сукупнасці прыгавораў.
Асобе, асуджанай да папраўчых работ, арышту або пазбаўлення волі за
злачынства, здзейсненае ва ўзросце да 18 гадоў, не адбытая частка пакарання
можа быць заменена больш мяккім пакараннем, калі ён цвёрда стаў на шлях
выпраўлення пры яго прыкладных паводзінах і добрасумленным стаўленні да працы,
вучобе.
Асоба, якая здзейсніла злачынства ва ўзросце да 18 гадоў і адбыла пакаранне ў выглядзе
грамадскіх работ, штрафу, пазбаўлення права займацца пэўнай дзейнасцю, папраўчых работ, арышту альбо ў выглядзе пазбаўлення волі за злачынства, учыненае па неасцярожнасці, лічыцца не меўшым судзімасці.
Намеснік
Віцебскага транспартнага пракурора
Сашчэка
М.А.