Адказнасць без віны
Адказнасць за шкоду, прычыненую дзейнасцю, якая стварае павышаную небяспеку для навакольных, устаноўлена артыкулам 948 Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь.
Юрыдычныя асобы і грамадзяне, дзейнасць якіх звязана з павышанай небяспекай для навакольных (выкарыстанне транспартных сродкаў, механізмаў, электрычнай энергіі высокага напружання, атамнай энергіі, выбуховых рэчываў, моцнадзейных ядаў і т.п.; ажыццяўленне будаўнічай і іншай, звязанай з ёю дзейнасці і інш.), абавязаны загладзіць шкоду, прычыненую крыніцай павышанай небяспекі, калі не дакажуць, што шкода ўзнікла ўследствие непераадольнай сілы або наўмыснага дзеяння пацярпелага.
Абавязак загладжвання шкоды ўскладаецца на юрыдычную асобу або грамадзяніна, якія валодаюць крыніцай павышанай небяспекі на праве ўласнасці альбо на іншай законнай падставе, у тым ліку на праве арэнды (за выключэннем арэнды транспартнага сродку з экіпажам (артыкул 611ГК), па даверанасці на права кіравання транспартным сродкам, у сілу распараджэння адпаведнага органа аб перадачы яму крыніцы павышанай небяспекі і т.п.
Што ж такое – крыніца павышанай небяспекі? Крыніца павышанай небяспекі – дзейнасць, звязаная з эксплуатацыяй пэўных аб'ектаў, асаблівыя ўласцівасці якіх ствараюць павышаную верагоднасць прычынення шкоды навакольным з-за немагчымасці поўнага кантролю за ёй з боку чалавека, а таксама дзейнасць па выкарыстанні, транспарціроўцы, захоўванні прадметаў, рэчываў, іншых аб'ектаў вытворчага або гаспадарчага прызначэння, якія валодаюць такімі ж уласцівасцямі.
Найчасцей павышаная небяспека ўзнікае пры выкарыстанні рухомых аб'ектаў, якія нельга імгненна спыніць (напрыклад, транспартныя сродкі, станкі). Да крыніц павышанай небяспекі адносіцца таксама і дзейнасць, звязаная з выкарыстаннем моцнадзейных ядаў, выбуховых рэчываў, токаў высокага напружання і т.п.
Прывяду некалькі прыкладаў з судовай
практыкі па справах аб узнаўленні шкоды, прычыненай крыніцай павышанай небяспекі.В., кіруючы аўтамабілем у цёмны час сутак, здзейсніў наезд на К., якая перабягала праезную частку ў неўстаноўленым месцы без святлоадбівальных элементаў адзення. Ад атрыманых траўм пацярпелая на месцы сканала. Сын загінулай звярнуўся ў суд з іскам да В. аб узнаўленні маральнай шкоды.
У адпаведнасці з п.1 арт.969 ГК кампенсацыя маральнай шкоды ажыццяўляецца незалежна ад віны прычыніцеля шкоды ў выпадках, калі шкода прычынена жыццю або здароўю грамадзяніна крыніцай павышанай небяспекі.
Паколькі смерць К. наступіла ў выніку выкарыстання транспартнага сродку, які з'яўляецца крыніцай павышанай небяспекі, яго ўладальнік нясе адказнасць па узнаўленні прычыненай шкоды незалежна ад віны.
Бацькі малалетняга дзіцяці звярнуліся ў суд з іскам да ўладальніка сабакі пароды бультэр'ер, які, знаходзячыся на дзіцячай пляцоўцы без намордніка ў адсутнасць гаспадара, пакусаў іх дзіця, прасілі на падставе арт. 948 ГК спагнаць узнаўленне шкоды, прычыненай здароўю сына, а таксама кампенсацыю маральнай шкоды.
Ці могуць дзеянні ўладальніка сабакі разглядацца як ствараючыя павышаную небяспеку для навакольных?
Бультэр'ер уключаны ў Пералік патэнцыйна небяспечных парод сабак, зацверджаны пастановай Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь ад 12.12.2001 № 40 "Аб некаторых пытаннях развядзення, утрымання, увозу ў Рэспубліку Беларусь, а таксама навучання ўладальнікаў патэнцыйна небяспечных парод сабак". У адпаведнасці з Правіламі ўтрымання хатніх сабак, катоў, а таксама адлову бяздомных жывёл у населеных пунктах Рэспублікі Беларусь, зацверджаных пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 04.06.2001 № 834, уладальнікі сабак абавязаны выводзіць у выпадку неабходнасці сабак з кватэр або іншых ізаляваных памяшканняў, а таксама з ізаляваных тэрыторый у месцы агульнага карыстання нана кароткім павадку і ў намордніку, за выключэннем шчанюкоў ва ўзросце да трох месяцаў і дэкаратыўных сабак ростам да 25 см у карку, якіх можна выгульваць на павадку без намордніка, а таксама дазваляецца выгул сабак у месцах, адведзеных для гэтых мэт мясцовымі выканаўчымі і распарадчымі органамі. Адказнасць за парушэнне правіл утрымання хатніх і (або) драпежных жывёл прадугледжана арт. 15.47Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях
Такім чынам, уладальнік сабакі патэнцыйна небяспечнай пароды груба парушыў названыя Правілы, што прывяло да прычынення шкоды здароўю сына пазоўнікаў. Пазоўныя патрабаванні аб спагнанні прычыненай шкоды з'яўляюцца законнымі і абгрунтаванымі.
Цяжар даказвання абставін, якія выключаюць адказнасць уладальніка крыніцы павышанай небяспекі (непераадольнай сілы або намеру пацярпелага), ускладаецца на ўладальніка крыніцы павышанай небяспекі. Магчымасць вызвалення ад адказнасці цалкам або часткова дапускаецца ў выпадках, калі шкода была прычынена хоць і ў выніку дзеяння крыніцы павышанай небяспекі, але гэтаму спрыяла грубая неасцярожнасць самога пацярпелага (п. 2 арт. 952ГК). Аднак пры прычыненні шкоды жыццю або здароўю грамадзяніна адмова ў спагнанні шкоды не дапускаецца.
Напрыклад, кіроўца грузавога аўтамабіля, выконваючы працоўныя абавязкі ў ААТ «Г», у парушэнне патрабаванняў Інструкцыі па ахове працы кіроўцаў, перад тым як выехаць па маршруце, стаў падпампоўваць кола, не зняўшы яго з аўтамабіля і не ўсталяваўшы ў ахоўнае агароджу, якая знаходзіцца ў гаражы. Пры павышэнні ціску адбыўся разрыў шыны, у выніку чаго кіроўцу былі прычынены цяжкія цялесныя пашкоджанні, ад якіх ён сканаў у бальніцы. Па факце прычыненняработнику траўмы праведзена праверка і складзены акт аб няшчасным выпадку на вытворчасці. Муж і сын загінулага звярнуліся ў суд з іскам да наймальніка, як уладальніка крыніцы падвышанай небяспекі, аб узнагароджанні маральнай шкоды ў сувязі са стратай блізкага чалавека.
Улічваючы, што працэс напампоўвання шын стварае падвышаную небяспеку для навакольных, лакальнымі інструкцыямі па ахове працы работнікаў, якія праводзяць рамонт і тэхнічнае абслугоўванне транспартных сродкаў, прадугледжаны спецыяльныя сродкі абароны, у сувязі з гэтым дадзеная дзейнасць можа быць аднесена да крыніцы падвышанай небяспекі. Патрабаванні заяўнікаў судом задаволены.
Шкода, прычыненая ў выніку ўзаемадзеяння крыніц падвышанай небяспекі іх уладальнікам, узнагароджваецца на агульных падставах (артыкул 933 ГК). Гэта значыць, што адказнасць за прычыненую шкоду будзе несці асоба, прызнаная вінаватай. Напрыклад, пры сутыкненні двух аўтамабіляў узнагароджанне шкоды ўскладаецца на ўладальніка транспартнага сродку, чые дзеянні будуць прызнаны не адпаведнымі Правілам дарожнага руху. У той жа час пры прычыненні шкоды трэцім асобам у сілу п.2 арт. 948 ГК уладальнікі крыніц падвышанай небяспекі нясуць салідарную адказнасць перад пацярпелым.
Напрыклад, калі пры сутыкненні двух аўтамабіляў пешаходу, або пасажыру аднаго з аўтамабіляў прычынены цялесныя пашкоджанні, пры вырашэнні пытання аб узнагароджанні маральнай шкоды пацярпеламу ўладальнікі крыніц падвышанай небяспекі будуць узнагароджваць шкоду ў салідарным парадку.
Начальнік аддзела па наглядзе за
адпаведнасцю закону судовых
пастановаў па грамадзянскіх справах І. Ціткова