Сыравінныя рэсурсы, прыродакарыстанне

Асноўнымі мінеральна-сыравіннымі рэсурсамі Віцебскай вобласці з'яўляюцца даламіт, сапрапелі, гліна, будаўнічыя пяскі, пясчана-жвіровы матэрыял, торф, мінеральныя і прэсныя падземныя воды.

У вобласці засяроджана 100 працэнтаў рэспубліканскіх запасаў даламіту, парадку 70 працэнтаў запасаў сапрапеляў, 40 працэнтаў запасаў гліны, 33 працэнты запасаў пясчана-жвіровага матэрыялу, 12 працэнтаў запасаў будаўнічых пяскоў, каля 30 працэнтаў запасаў торфу.

Здабычу даламіту ажыццяўляе ААТ ”Даламіт“ на радовішчы Руба ў Віцебскім раёне. Разведаныя запасы складаюць каля 909 млн. тон. Сыравіна выкарыстоўваецца для вытворчасці даламітавай мукі, драблёнага даламіту, мінеральных парашкоў для дахавага руберойда, асфальтабетонных пакрыццяў і іншых матэрыялаў.

Запасы сапрапелю ў вобласці ацэньваюцца ў 2,2 млрд. м3, з якіх 1,6 млрд. м3 залягаюць у азёрах і 628 млн. м3 – пад тарфяной заляжью. Разведана 63 радовішчы глін з агульнымі балансавымі запасамі 143 млн. м3. Найбольш буйныя з іх Лукомль-1 у Чашніцкім раёне, Заполле ў Шумілінскім раёне.

У вобласці маецца больш за 100 радовішчаў з разведанымі запасамі пясчана-жвіровай сумесі і пяску 296 млн. м3.

На тэрыторыі вобласці знаходзіцца 3238 тарфяных радовішчаў і іх участкаў, агульная тэрыторыя якіх складае 421,2 тыс. га або 10,5 працэнта тэрыторыі вобласці. У распрацоўваны фонд аднесена 23 тарфяныя радовішчы (56 участкаў) плошчай 33987 га з прамысловымі запасамі торфу 114579 тыс. тон або 8 працэнтаў тэрыторыі тарфяных радовішчаў вобласці.

У сетку асабліва ахоўных прыродных тэрыторый (ААТ) па Віцебскай вобласці ўваходзяць:

«Бярэзінскі біясферны запаведнік»

2 нацыянальныя паркі – «Браслаўскія азёры» і «Нарачанскі» (часткова),

25 заказнікаў рэспубліканскага значэння,

86 помнікаў прыроды рэспубліканскага значэння,

63 заказнікі

141 помнік прыроды мясцовага значэння.

Плошча ААТ складае 392,9 тыс. га або 9,81 % ад плошчы вобласці.
Віцебскім аблвыканкамам прынята рашэнне ад 1 снежня 2015 г. № 749 ”Аб аб'яўленні біясфернага рэзервата «Асвейскі – Чырвоны Бор» – першага біясфернага рэзервата ў рэспубліцы.
Бярэзінскі біясферны запаведнік утвораны 30 студзеня 1925 г. і з'яўляецца самай першай афіцыйна зарэгістраванай асабліва ахоўнай прыроднай тэрыторыяй вобласці. Мае статус біясфернага рэзервата ЮНЕСКА, узнагароджаны еўрапейскім дыпломам Савета Еўропы для асабліва ахоўных прыродных тэрыторый.
8 асабліва ахоўных прыродных тэрыторый (Бярэзінскі біясферны запаведнік, заказнікі рэспубліканскага значэння «Асвейскі», «Ельня», «Коз'янскі», «Сэрвач», «Дрожбітка-Свіна» і заказнікі мясцовага значэння «Вілейты» і «Галубіцкая пушча») уключаны ў спіс водна-балотных угоддзяў міжнароднага значэння (рамсарскія ўгоддзі). З 12 асабліва ахоўных прыродных тэрыторый Рэспублікі Беларусь, вызначаных для ўключэння ў «Смарагдавую сетку Еўропы», 5 знаходзяцца на тэрыторыі Віцебскай вобласці (Бярэзінскі біясферны запаведнік, нацыянальныя паркі «Браслаўскія азёры», «Нарачанскі», заказнікі «Ельня», «Асвейскі»).
Найбуйнейшымі заказнікамі з’яўляюцца: «Чырвоны Бор» (Верхнядзвінскі і Расонскі раёны), плошчай 35 023,3 га, «Козьянскі» (Полацкі і Шумілінскі раёны), плошчай 26 060 га, «Асвейскі» (Верхнядзвінскі раён), плошчай 30 567,38 га, «Ельня» (Міёрскі раён), плошчай 25 301 га.
Па плошчы возера Асвейскае (4 795 га) займае другое месца ў Беларусі. Большасць глыбакаводных азёр знаходзяцца на тэрыторыі Віцебскай вобласці. Самае глыбокае возера ў Беларусі (53,6 м) – возера Доўгае (Глыбоцкі раён). У заказніках «Рычы» (Браслаўскі раён) і «Гінькава» (Глыбоцкі раён) глыбіня азёр складае 51,9 м і 43,3 м адпаведна.
Для кіравання асабліва ахоўваемымі прыроднымі тэрыторыямі створаны сем дзяржаўных прыродаахоўных устаноў: «Асвейскі», «Ельня», «ЭКА-РОСЫ», «Корыцінскі мох», «Козьянскі», «Галубы сад» і «Браслаў-Рычы».
Віцебская вобласць у адрозненне ад іншых абласцей рэспублікі з'яўляецца найбольш забяспечанай воднымі рэсурсамі. Воднарэсурсны патэнцыял Віцебшчыны прадстаўлены вялікімі запасамі паверхневых і падземных вод.
На тэрыторыі вобласці працякаюць дзве вялікія трансгранічныя рэкі – Заходняя Дзвіна і Дняпро, каля 610 сярэдніх і малых рэк агульнай працягласцю 9240 км, рэсурсы якіх у сярэднім складаюць 19,1 км³ у год. Каля пятай часткі (16,5 працэнта) тэрыторыі вобласці на паўднёвым усходзе належыць басейну Дняпра і 80 працэнтаў адносіцца да басейна Заходняй Дзвіны, адной з галоўных рэк Рэспублікі Беларусь.
Вылучае нашу вобласць і наяўнасць вялікай колькасці азёр – 2300, з агульнай плошчай больш за 936 км² і аб'ёмам вады 3243 млн.м³.
Самымі буйнымі азёрамі вобласці з'яўляюцца – аз. Асвейскае плошчай 52,6 км² (другое месца ў рэспубліцы пасля аз. Нарач), аз. Лукомскае – 37,7 км², аз. Дрывяты – 36,1 км², аз. Нешчарда – 24,6 км², аз. Снуды – 22 км² і інш. У Браслаўскім і Ушацкім раёнах вялікае назапашванне азёр рознай велічыні і глыбіні ўтварае разгалістыя азёрныя сістэмы. Браслаўская азёрная сістэма ўключае ў сябе 31 возера, Ушацкая – 60 азёр.
Самыя глыбокія азёры вобласці: аз. Доўгае у Глыбоцкім раёне (53,6 м); аз. Рычы ў Браслаўскім раёне (51,9 м); аз. Гінькава ў Глыбоцкім раёне (43,3 м).
Самыя празрыстыя азёры ў рэспубліцы – аз. Глыбокае у Полацкім раёне (празрыстасць 9,5 м); аз. Валоса Паўднёвае у Браслаўскім раёне (празрыстасць 8,3 м).
Па дадзеных маніторынгу навакольнага асяроддзя, экалагічны стан паверхневых водных аб'ектаў басейнаў рэк Заходняя Дзвіна і Дняпро ў цэлым ацэньваецца як дастаткова спрыяльны, якасць вод застаецца стабільнай з тэндэнцыяй некаторага паляпшэння.
На тэрыторыі вобласці разведана 56 радовішчаў прэсных падземных вод, з зацверджанымі эксплуатацыйнымі запасамі 826,05 тыс. м³/сут. З іх: 32 дзеючых радовішча з зацверджанымі эксплуатацыйнымі запасамі – 681,59 тыс. м³/сут. і 24 – нераспрацоўваемыя з зацверджанымі эксплуатацыйнымі запасамі – 144,46 тыс. м³/сут.
На тэрыторыі вобласці разведзена 29 радовішчаў мінеральных падземных вод, у тым ліку 18 эксплуатуемых і 11 неэксплуатуемых з зацверджанымі балансавымі запасамі – 22193,90 м³/сут. Балансавыя запасы эксплуатуемых радовішчаў складаюць – 19756,90 м³/сут., неэксплуатуемых – 2437,00 м³/сут.
Водныя рэсурсы выкарыстоўваюцца для гаспадарча-пітнога і вытворчага водазабеспячэння, гідраэнергетыкі, рэкрэацыі, рыбаводна-прудавой гаспадаркі, арашэння.
Па дадзеных дзяржаўнага воднага кадастра, выманне паверхневых вод і здабыча падземных вод у 2018 годзе склалі 170,053 млн. м³, у тым ліку з паверхневых водных аб'ектаў – 77,308 млн. м³, з падземных вод – 92,745 млн. м³. Скінута ў навакольнае асяроддзе 147,026 млн. м³ сцёкавых вод, з іх: у паверхневыя водныя аб'екты – 140,342 млн. м³, у тым ліку недастаткова ачышчаных – 0,068 млн. м³.
Здабычай і разлівам вод на тэрыторыі Віцебскай вобласці займаюцца:

ААТ ”Віцебскі лікёра-гарэлачны завод ”Прыдзвінне“ (здабыча, разліў)

УП ”Полацкія напоі і канцэнтраты“ ААТ ”Белсолад“ (здабыча, разліў)

КТУП ”Віцебская універсальная база» г.п. Ушачы (здабыча і разліў)

Прыватнае даччынае лячэбна-прафілактычнае унітарнае прадпрыемства ”Санаторый Лётцы“, Віцебскі раён (здабыча, разліў)

ДП ”Беларусьгандаль“, Цэх па вытворчасці мінеральнай і пітной вады ”БАРАВАЯ“ в. Будачы Докшыцкага раёна (здабыча, разліў)

Філіял Лукомльская ДРЭС РУП ”Віцебскэнерга“, аздараўленчы комплекс ”Соснавы Бор“ (здабыча)

Філіял ”Дзіцячы санаторый ”Расінка“, п/а Пераброддзе Мёрскага раёна (здабыча)

ГУ ”Санаторый ”Лясное“, п/а Замостачча Докшыцкага раёна (здабыча)

ГУ ”Санаторый ”Баравое“, г.п. Бегамль Докшыцкага раёна (здабыча)

РУП ”Дарвадаканал“ БелЖД ст. Лётцы, Віцебскі ўчастак (здабыча)

ГУ ”Лепельскі ваенны санаторый УС Рэспублікі Беларусь“ (здабыча)

ЗАТ ”Рыкор“ (здабыча)

СААА ”Віцебскі завод безалкагольных напояў“ (разліў)

ТАА ”Наша Вада Плюс“ (разліў)
Асноўная маса лясоў Віцебшчыны (87,7 %) знаходзіцца ў веданні Віцебскага дзяржаўнага вытворчага лесагаспадарчага аб'яднання, якое ўваходзіць у сістэму Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь і з'яўляецца тэрытарыяльным органам кіравання лясной гаспадаркай.
На правах юрыдычных асоб у склад аб'яднання ўваходзіць 19 дзяржаўных лесагаспадарчых устаноў (лясгасаў).
Агульная плошча ляснога фонду, які знаходзіцца ў веданні Віцебскага дзяржаўнага вытворчага лесагаспадарчага аб'яднання, складае 1661,3 тыс. га, у тым ліку пакрытыя лесам землі – 1453,05 тыс. га.
Агульны запас драўніны на пні па аб'яднанні складае 298,74 млн. куб. м, у тым ліку спелых і перастойных насаджэнняў – 74,3 млн. куб. м, з іх хвойных парод – 30,7 млн. куб. м.
У агульнай плошчы лесапакрытых земляў пераважаюць сярэднеўзроставыя насаджэнні – 527,2 тыс. га (36,3%). Спелыя і перастойныя насаджэнні драўняных парод у лесапакрытай плошчы, ад якіх залежыць памер разліковай лесасекі і лясны даход, складаюць 289,95 тыс. га (20)%.
Значная плошча лясоў аб'яднання – 762,6 тыс. га (52,5 %) прадстаўлена мяккаліставымі драўнянымі пародамі (асіна, бяроза, вольха), якія растуць у тыповых для іх лесараслінных умовах – на паніжаных месцах з залішнім увільгатненнем.
Сярэдні ўзрост насаджэнняў – 53 гады.
Разліковая лесасека па аб'яднанні складае – 3165,2 тыс. куб. м драўніны. Гадавы лесасыравінны рэсурс роўны 4,0 млн. куб. м драўніны на пні.
Зямельны фонд вобласці па стане на 1 студзеня 2021 года складае 4006,2 тыс.га (19,3% ад зямельнага фонду Рэспублікі Беларусь). У яго структуры сельскагаспадарчыя землі займаюць 34,2% – 1371,1 тыс.га, з іх раллёвыя землі 22,6% – 891,6 тыс.га, лясныя землі дзяржаўнага ляснога фонду 43,1% – 1727,4 тыс.га, дрэвава-хмызняковая расліннасць 9,1% – 364,7 тыс.га, балоты 4,8% – 190,7 тыс.га, пад вадой 3,5% – 139,6 тыс.га, пад дарогамі і іншымі транспартнымі шляхамі 1,5% – 61,3 тыс.га, пад вуліцамі і плошчамі і іншымі месцамі агульнага карыстання 0,5% – 18,2 тыс.га, пад забудовай 1,6% – 65,7 тыс.га, іншыя землі, уключаючы парушаныя 1,7% – 67,5 тыс.га.
Сельскагаспадарчыя арганізацыі займаюць 40,2% – 1612,5 тыс.га, сялянскія (фермерскія) гаспадаркі 1,4% – 57,2 тыс.га, грамадзяне 4,0% – 159,5 тыс.га.
Прыкладна палова (45,6%) усіх зямельных рэсурсаў і 99,5% сельскагаспадарчых зямель знаходзяцца ва ўладанні і карыстанні сельскагаспадарчых арганізацый і грамадзян, вытворцаў сельскагаспадарчай прадукцыі.
Агульны бал кадастравай ацэнкі раллёвых зямель – 25,7, сельскагаспадарчых зямель – 23,8.