Роля пракурора пры заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве
У Рэспубліцы Беларусь інстытут дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве ўведзены ў крымінальны працэс Законам Рэспублікі Беларусь ад 5 студзеня 2015 г. №241-З, які ўступіў у сілу 28 студзеня 2015 г.
Раней крымінальна-працэсуальнае заканадаўства Беларусі не аперыравала паняццем пагаднення паміж правасуддзем і асобай, якая здзейсніла злачынства. Некаторыя аспекты ўзаемадзеяння падазронага (абвінавачанага) і органаў, якія вядуць крымінальны працэс, агаворваліся ў Крымінальным кодэксе Рэспублікі Беларусь (далей – КК).
Так, згодна з арт.63 КК абставінамі, якія змякчаюць адказнасць, прызнаваліся:
- яўка з павіннай;
- актыўнае спрыянне выкрыццю злачынства, выкрыццю іншых удзельнікаў злачынства, пошуку маёмасці, набытай злачынным шляхам;
- іншыя дзеянні, накіраваныя на загладжванне шкоды, прычыненай злачынствам.
Пры наяўнасці ўказаных абставін, тэрмін або памер пакарання не мог перавышаць паловы максімальнага тэрміну або памеру абранага судом віду асноўнага пакарання, прадугледжанага адпаведным артыкулам Асаблівай часткі КК.
Такім чынам, асобныя матэрыяльна-прававыя нормы, якія спрыяюць пабудове канструктыўнага дыялогу паміж органамі крымінальнага пераследу і абвінавачаным, прысутнічалі ў крымінальным заканадаўстве і раней.
У той жа час працэсуальныя аспекты такога ўзаемадзеяння заставаліся неўрэгуляванымі (за выключэннем, мабыць, яўкі з павіннай, якой быў прысвечаны арт.169 Крымінальна-працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь (далей – КПК)). Больш таго, калі б хтосьці сказаў, што збіраецца «дамаўляцца» са следствам або судом, гэта быў бы ўжо намяк на карупцыйную складнік. Таму ўвядзенне ў КПК Рэспублікі Беларусь інстытута дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве з падазроным (абвінавачаным) з'яўляецца свайго роду радыкальнай рэформай.
У цяперашні час асноўныя палажэнні аб дасудовым пагадненні аб супрацоўніцтве сканцэнтраваны ў спецыяльнай главе 491КПК, якая ўключае ў сябе арт.ст.4685-46812.
У сваю чаргу, вывучэнне норм главы 491УПК дазваляе зрабіць выснову аб тым, што ключавой фігурай у заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве і кантролі за яго выкананнем з'яўляецца пракурор, у сувязі з чым актуальным з'яўляецца разгляд адведзенай ролі пракурора ва ўказаным вышэй працэсе.
Аналізуючы змест главы 491 УПК, звернем увагу на некаторыя этапы заключэння дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве, а таксама ролю і паўнамоцтвы ў іх пракурора.
У адпаведнасці з ч.ч.6, 7 арт.ст.4686УПК хадайніцтва аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве падаецца падазроным (абвінавачаным) альбо яго абаронцам пракурору праз следчага. Следчы на працягу трох сутак з моманту паступлення хадайніцтва аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве накіроўвае ўказанае хадайніцтва пракурору разам са звесткамі аб магчымасці альбо немагчымасці заключэння з падазроным (абвінавачаным) дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве.
Такім чынам, УПК прадугледжвае двухэтапны парадак заявы хадайніцтва аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве.
«Першым звяном» у дадзеным выпадку выступае следчы, які, атрымаўшы хадайніцтва падазронага (абвінавачанага), абавязаны скласці звесткі аб мэтазгоднасці яго задавальнення.
«Другім звяном» выступае пракурор, які прымае рашэнне па хадайніцтве падазронага (абвінавачанага). Пры гэтым з даслоўнага сэнсу арт.ст.4685, 4686 не ўяўляецца магчымым устанавіць, якое менавіта службовая асоба пракуратуры мае права вырашаць дадзеныя пытанні. Бо згодна з п.32 арт.6 УПК пад вызначэнне «пракурор» падпадаюць дзеючыя ў межах сваёй кампетэнцыі Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь і падпарадкаваныя яму пракуроры, іх намеснікі і памочнікі, кіраўнікі упраўленняў (аддзелаў) і іх намеснікі, пракуроры упраўленняў і аддзелаў.
Уяўляецца, што заканадавец меў намер надзяліць правам заключаць дасудовае пагадненне аб супрацоўніцтве кіраўнікоў органаў пракуратуры або іх намеснікаў, але не памочнікаў
пракурора і іншых ніжэйстаячых пракурораў. У сувязі з гэтым мэтазгодна ўдакладніць положание арт. арт. 4685, 4686 УПК, указаўшы, што хадайніцтва падаецца на імя кіраўніка органа пракуратуры або яго намесніка.У дасудовым пагадненні аб супрацоўніцтве павінны быць указаны:
1) дата і месца складання пагаднення;
2) службовая асоба органа пракуратуры, якая заключае пагадненне;
3) прозвішча, імя і імя па бацьку падазронага (абвінавачваемага), які заключае пагадненне, колькасць, месяц, год і месца яго нараджэння;
4) апісанне інкрымінаванага падазронаму (абвінавачваемаму) злачынства з указаннем часу, месца яго здзяйснення, а таксама іншых абставін, якія падлягаюць даказанню ў адпаведнасці са артыкулам 89 гэтага Кодэкса;
5) прызнанне падазроным (абвінавачваемым) сваёй віны ў здзяйсненні злачынства;
6) дзеянні, якія падазроны (абвінавачваемы) абавязваецца здзейсніць у мэтах аказання садзейнічання папярэдняму расследаванню ў расследаванні злачынства, выкрыцці іншых саўдзельнікаў злачынства, розыску маёмасці, набытай злачынным шляхам, а таксама дзеянні па ўнясенні маёмаснай шкоды, выплаце даходу, атрыманага злачынным шляхам, іншыя дзеянні, накіраваныя на загладжванне шкоды, прычыненай злачынствам;
7) нормы крымінальнага закона аб прызначэнні пакарання, якія могуць быць прыменены ў дачыненні да падазронага (абвінавачваемага) пры выкананні ім абавязкаў, прадугледжаных дасудовым пагадненнем аб супрацоўніцтве.
Аналіз вышэйпаказаных артыкулаў дазваляе зрабіць выснову аб тым, што мэта заключэння разглядаемага пагаднення двоякая: з адной боку, падазроны (абвінавачваемы) атрымліваюць гарантыі прызначэння пакарання, якое не выходзіць за вызначаныя межы (арт.691 УК); з іншага боку, праваахоўныя органы, з дапамогай дзеянняў, якія складаюць прадмет дадзенага пагаднення, атрымліваюць магчымасць крымінальнага пераследу не толькі асобы, з якой заключана пагадненне, але таксама і іншых асоб.
Такім чынам, для пракурора дзейнасць па заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве з
падазраваным, абвінавачаным абумоўлена функцыяй крымінальнага пераследу.
Выкананне гэтай функцыі пры заключэнні і выкананні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве не пазбаўляе пракурора забеспячэння вяршэнства права, законнасці і правапарадку, абароны правоў і законных інтарэсаў грамадзян і арганізацый, а таксама грамадскіх і дзяржаўных інтарэсаў, абазначаных у арт. 4 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб пракуратуры Рэспублікі Беларусь». Пракуратура Рэспублікі Беларусь – адзіная і цэнтралізаваная сістэма органаў, якія ажыццяўляюць ад імя дзяржавы нагляд за дакладным і аднастайным выкананнем нарматыўных прававых актаў на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, а таксама выконваюць іншыя функцыі, устаноўленыя заканадаўчымі актамі.
Згодна з арт. 4687 КПК хадайніцтва падазраванага (абвінавачанага) аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве разглядаецца пракурорам або яго намеснікам, якія ажыццяўляюць нагляд за выкананнем законаў у ходзе папярэдняга расследавання па крымінальнай справе, на працягу трох сутак з моманту паступлення [1]. Хадайніцтва падазраванага (абвінавачанага) аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве, які здзейсніў злачынства, за якое адпаведным артыкулам Асаблівай часткі гэтага Кодэкса прадугледжана пажыццёвае зняволенне або смяротнае пакаранне, разглядаецца Генеральным пракурорам Рэспублікі Беларусь або асобай, якая выконвае яго абавязкі, на працягу дзесяці сутак з моманту паступлення.
Па выніках разгляду пракурор або яго намеснік прымаюць адно з наступных рашэнняў:
1) аб задавальненні хадайніцтва аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве, на падставе якога складаецца ўказанае пагадненне;
2) аб адмове ў задавальненні хадайніцтва аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве, аб чым выносяць пастанову.
Пастанова пракурора або яго намесніка аб адмове ў задавальненні хадайніцтва аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве абскарджанню не падлягае.
Такім чынам, заканадавец прадастаўляе пракурору або яго намесніку права і адначасова абавязвае іх
канчаткова вырашыць пытанне аб заключэнні дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве.
Пры гэтым уяўляецца, што два прадугледжаныя УПК варыянты рашэнняў пракурора недастатковыя для канчатковага вырашэння гэтага пытання. Так, можа ўзнікнуць сітуацыя, калі наяўных матэрыялаў крымінальнай справы недастаткова, каб аб'ектыўна ацаніць намеры і магчымасці абвінавачанага па аказанні садзейнічання. У сувязі з гэтым, пры ацэнцы абавязкаў, пазначаных у хадайніцтве, пракурорам неабходна звяртаць увагу на магчымасць іх рэальнага выканання, у выпадку неабходнасці запатрабаваць дадатковыя звесткі ў ініцыятараў звароту, а таксама праводзіць аналіз перспектыўнасці супрацоўніцтва праваахоўных органаў з гэтай асобай.
Такім чынам, менавіта пракурор забяспечвае фарміраванне неабходных умоў для прымянення асаблівага парадку кіраўніка 391 УПК, ажыццяўлення кантролю за рэалізацыяй яго спецыяльных дасудовых палажэнняў і дасягнення канчатковых задач крымінальнага працэсу на ўсіх этапах вядзення асаблівага парадку па крымінальнай справе.
У той жа час, варта адзначыць, што прадугледжаная названым кіраўніком канструкцыя крымінальна-працэсуальнай дзейнасці мае складанасустаўны з пункту гледжання выкарыстаных працэсуальных пачаткаў і форм характар (від), а таксама шэраг індывідуальных асаблівасцей у частцы прымянення палажэнняў крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права.
Інстытут дасудовага пагаднення аб супрацоўніцтве з падазроным (абвінавачваным) накіраваны, перш за ўсё, на атрыманне органамі следства дапамогі ў расследаванні злачынстваў і выкрыцці ўсіх яго удзельнікаў па найбольш складаных у доказе крымінальных справах аб цяжкіх і асабліва цяжкіх групавых злачынствах. Мяркуем, што яго выкарыстанне павінна насіць выключны характар і прымяняцца толькі ў тых выпадках, калі ўсталяваць і праверыць у поўным аб'ёме ўсе абставіны, якія падлягаюць у адпаведнасці з арт.89 УПК доказу па крымінальнай справе аператыўна-следчым шляхам немагчыма або надзвычай складана.
САШЧА Міхаіл Аляксандравіч,
Віцебская
транспартная пракуратура, намеснік пракурора.